Ceza soruşturma veya kovuşturması sırasında kişilerin mal varlığı değerlerine yönelik uygulanan tedbirlerden biri olan el koyma, uygulamada en sık karşılaşılan ve en çok tartışılan koruma tedbirlerinin başında gelmektedir.

Araç, taşınmaz, banka hesabı, telefon gibi pek çok varlığa el konulabilmesi, bu tedbirin vatandaşları doğrudan etkileyen geniş bir uygulama alanına sahip olduğunu göstermektedir.

Ceza hukuku avukatı desteği arayan kişilerin büyük bir kısmı da el koyma işlemine maruz kaldıktan sonra haklarını öğrenmek amacıyla hukuki yardıma başvurmaktadır.

Bu yazıda Kartal Ceza Hukuku Avukatı olarak el koymanın tanımını, hukuki niteliğini, anayasal çerçevesini, türlerini ve uygulamadaki temel kurallarını kapsamlı biçimde ele alacağız.

El Koymanın Tanımı

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 123. maddesi, el koyma tedbirinin temel düzenlemesini içermektedir. Buna göre ispat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan mal varlığı değerleri muhafaza altına alınır. Eşyayı elinde bulunduran kişi bunu rızasıyla teslim etmezse, söz konusu mal varlığı değerine zorla el konulması gündeme gelir.

Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği ise el koymayı daha açık bir dille tanımlamıştır: suçun veya tehlikelerin önlenmesi amacıyla ya da suçun delili olabileceği veya müsadereye tabi olduğu için, bir eşya üzerinde zilyedin rızası olmamasına rağmen tasarruf yetkisinin kaldırılması işlemidir. Bu tanımdan anlaşılacağı üzere el koymanın temel unsuru, eşyayı elinde bulunduran kişinin iradesine rağmen o eşya üzerindeki kontrol ve kullanma yetkisinin kaldırılmasıdır.

El Koyma ile Muhafaza Altına Alma Arasındaki Fark

Uygulamada sıkça karıştırılan iki kavram olan el koyma ve muhafaza altına alma, hukuki sonuçları bakımından birbirinden oldukça farklıdır. Bu ayrımın doğru anlaşılması, özellikle tazminat talepleri açısından kritik öneme sahiptir.

Muhafaza altına alma, delil niteliğinde olan veya müsadereye tabi bulunan eşyanın, zilyedi tarafından kendi rızasıyla adli makamlara teslim edilmesidir. Burada herhangi bir zorlama söz konusu değildir. Kişi eşyayı gönüllü olarak verir ve bu işlem bir koruma tedbiri niteliği taşımaz.

El koyma ise kişinin rızası aranmaksızın, devlet otoritesi kullanılarak gerçekleştirilen bir müdahaledir. Zilyedin eşyayı kendi iradesiyle teslim etmemesi durumunda zor kullanılarak eşyanın alınması söz konusudur. CMK'nın 141. maddesinde koruma tedbirlerine dayalı olarak tazminat istenebilecek haller düzenlenmiş olup, muhafaza altına alma bu hallerden biri olarak sayılmamıştır. Bu nedenle bir eşyanın el koyma mı yoksa muhafaza altına alma mı kapsamında alındığının doğru belirlenmesi, ileride doğabilecek tazminat hakları bakımından belirleyici olmaktadır.

El Koymanın Hukuki Niteliği

El koyma, ceza muhakemesi hukukunda koruma tedbirleri kategorisinde yer almaktadır. Tutuklama, adli kontrol ve arama gibi diğer koruma tedbirleriyle benzer özelliklere sahip olan el koyma, temel olarak şu nitelikleri taşır:

• Geçicilik: El koyma kalıcı bir müsadere değildir. Soruşturma veya kovuşturma sürecinde geçici olarak uygulanan bir tedbirdir. Tedbirin sebebi ortadan kalktığında el konulan eşya iade edilmelidir.
• Araç niteliği: Tek başına bir amaç değil, ceza yargılamasının sağlıklı yürütülmesi ve verilecek hükümden beklenen faydanın elde edilmesi için bir araçtır.
• Yargısal denetim: El koyma kararı kural olarak hakim tarafından verilir ve her aşamada yargısal denetime tabidir.
• Temel hak sınırlaması: Mülkiyet hakkına doğrudan müdahale niteliğinde olduğundan anayasal güvencelere uygun biçimde uygulanması zorunludur.

Doktrinde el koyma, geleneksel koruma tedbirlerinden biri olarak sınıflandırılmakta ve aynı zamanda mülkiyet hakkı ile zilyetliğe yönelik koruma tedbirleri arasında kabul edilmektedir.

El Koymanın Anayasal Çerçevesi ve Ölçülülük İlkesi

Anayasa'nın 35. maddesi mülkiyet hakkını güvence altına almakta, ancak bu hakkın kamu yararı amacıyla kanunla sınırlandırılabileceğini de belirtmektedir. El koyma işlemi, doğrudan mülkiyet hakkının kullanma unsuruna yönelik bir müdahale oluşturduğundan, Anayasa'nın 13. maddesindeki temel hak sınırlama ölçütlerine tabi tutulmaktadır.

Bu kapsamda el koyma tedbirinin anayasaya uygun olabilmesi için kanuni dayanak, meşru amaç ve ölçülülük koşullarının bir arada bulunması gerekmektedir. Ölçülülük ilkesi; el koyma işleminin ulaşılmak istenen amaçla orantılı olmasını, daha hafif bir tedbirin yeterli olup olmadığının değerlendirilmesini ve kişiye aşırı bir külfet yüklenmemesini gerektirmektedir.

Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararlarında, el koyma tedbirinin süresinin makul olup olmadığını, gerekçesinin yeterli biçimde gösterilip gösterilmediğini ve kamu yararı ile bireysel yarar arasındaki dengenin korunup korunmadığını denetlemektedir. Tedbirin devamına ilişkin gerekçe ve kanuni dayanak gösterilmediği durumlarda mülkiyet hakkı ihlali tespit eden kararlar bulunmaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ne Ek 1 No'lu Protokol'ün 1. maddesi de mülkiyet hakkını koruma altına almakta olup, AİHM el koyma tedbirlerini bu madde çerçevesinde değerlendirmektedir.

El Koymaya Kim Karar Verir?

CMK'nın 127. maddesi el koyma kararını verme yetkisini düzenlemektedir. Buna göre kural olarak el koyma kararını soruşturma evresinde sulh ceza hakimi, kovuşturma evresinde ise davaya bakan mahkeme verir.

Ancak kanun, acil durumlara yönelik bir istisna da öngörmüştür. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının yazılı emriyle el koyma işlemi gerçekleştirilebilir. Cumhuriyet savcısına ulaşılamaması durumunda ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri el koyma işlemini yapabilir.

Hakim kararı olmaksızın gerçekleştirilen el koyma işleminin yirmi dört saat içinde görevli hakimin onayına sunulması zorunludur. Hakim bu talebi el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde karara bağlar. Hakimin onay vermemesi halinde el koyma kendiliğinden kalkar. Bu sürelerin titizlikle takip edilmesi, Kartal ve çevresinde ceza avukatı arayan vatandaşların sıklıkla danışma konusu ettiği hususlardan biridir.

CMK'da Düzenlenen El Koyma Türleri

Ceza Muhakemesi Kanunu, el koymayı tek tip bir uygulama olarak değil, farklı ihtiyaçlara göre çeşitlendirilmiş bir sistem olarak düzenlemiştir:

• Basit el koyma (CMK m. 123): İspat aracı olarak yararlı görülen veya müsadereye tabi eşyaya yönelik temel el koyma biçimidir.
• Taşınmazlara, hak ve alacaklara el koyma (CMK m. 128): Taşınmazlar, banka hesapları, şirket hisseleri gibi mal varlığı değerlerine yönelik genişletilmiş el koymadır. Katalog suç şartı aranır.
• Postada el koyma (CMK m. 129): Posta ve kargo gönderilerine hakim kararıyla el konulmasını düzenler.
• Avukat bürolarında el koyma (CMK m. 130): Özel usul ve güvencelere tabi tutulan bir el koyma türüdür.
• Bilgisayar ve bilişim sistemlerinde el koyma (CMK m. 134): Dijital verilere, bilgisayarlara ve bilişim sistemlerine yönelik arama ve el koymayı düzenler.
• Kaçaklara ilişkin el koyma (CMK m. 248): Kaçak durumundaki şüpheli veya sanığın mal varlığına yönelik el koymadır.

Her bir el koyma türü kendine özgü şartlara, usullere ve sınırlamalara tabidir. Özellikle CMK 128 kapsamındaki taşınmaz ve banka hesaplarına el koyma, yalnızca kanunda sayılan katalog suçlar bakımından uygulanabilmektedir.

El Koyma ile Müsadere Arasındaki İlişki

El koyma ile müsadere kavramları uygulamada sıklıkla karıştırılmakta olsa da bunlar farklı hukuki kurumlardır. El koyma geçici nitelikte bir koruma tedbiri iken, müsadere (TCK m. 54-55) mahkumiyet hükmüyle birlikte veya bağımsız olarak verilen ve eşyanın mülkiyetinin devlete geçmesini sağlayan kesin bir yaptırımdır.

El koyma, müsaderenin ön aşaması olarak işlev görebilir. Soruşturma veya kovuşturma sürecinde bir eşyaya el konulur, yargılama sonucunda müsaderesine karar verilebilir. Ancak müsadere kararı verilmezse, el konulan eşyanın sahibine iade edilmesi zorunludur. Bu iade yükümlülüğü, el koymanın geçici niteliğinin doğal bir sonucudur.

El Koymaya Karşı Başvuru Yolları

El koyma kararına karşı ilgililerin başvurabileceği temel hukuki yol itiraz müessesesidir. CMK'nın 267 ve devamı maddelerine göre, el koyma kararına karşı kararı veren makamın bağlı olduğu sulh ceza hakimliğine itiraz edilebilir. Ayrıca CMK'nın 131. maddesi uyarınca, zilyetliğinde bulunan eşyaya el konulan kişi, her zaman hakimden bu konuda bir karar verilmesini talep edebilir.

Kartal ceza hukuku avukatı olarak el koyma kararlarına itiraz sürecinde dikkat edilmesi gereken en önemli husus, itirazın süresinde ve gerekçeli biçimde yapılmasıdır. İtiraz dilekçesinde el koyma tedbirinin hukuka aykırılığı, ölçülülük ilkesine uygun olmadığı veya şartlarının oluşmadığı somut gerekçelerle ortaya konulmalıdır.

Akdemir Hukuk Bürosu – El Koyma Tedbirine Karşı Hukuki Destek

Av. Muhammet Akdemir, Kartal'ın Soğanlık semtinde bulunan Akdemir Hukuk Bürosu'nda ceza hukuku alanında müvekkillerine hukuki danışmanlık ve avukatlık hizmeti sunmaktadır. El koyma kararlarına itiraz, el konulan eşyanın iadesi, haksız el koymadan kaynaklanan tazminat talepleri ve tüm ceza muhakemesi süreçlerinde profesyonel destek sağlanmaktadır.

Büromuz; Cevizli, Cumhuriyet, Çarşı, Çavuşoğlu, Esentepe, Ferhat Paşa, Gümüşpınar, Hürriyet, Karlıktepe, Kordonboyu, Orhantepe, Orta, Petroliş, Rahmanlar, Soğanlık, Yalı, Yeni, Uğur Mumcu, Yakacık ve Yeşilbağlar başta olmak üzere Kartal'ın tüm mahallelerine, ayrıca Maltepe ve Pendik gibi komşu ilçelere de hizmet vermektedir.

Kartal metro durağına, Kartal Adliyesi'ne ve E-5 karayoluna yakın konumuyla kolay erişim imkânı sunan büromuzdan randevu alarak hukuki sürecinizi başlatabilirsiniz.

El koyma kararı ve tedbiri ile ilgili detaylı bilgi almak ve hukuki danışmanlık için İstanbul Kartal/Soğanlık'ta bulunan Akdemir Hukuk Bürosu'nu ziyaret edebilir veya 0 505 589 86 36 numaralı telefondan iletişime geçebilirsiniz. Ceza Hukuku alanında uzman büromuz, sizlere hukuki destek sağlamaya hazırdır.

Avukat Muhammet Akdemir Kimdir?